Το μεταναστευτικό ζήτημα δεν αποτελεί παροδική κρίση ούτε συγκυριακό φαινόμενο της διεθνούς πολιτικής. Συνιστά μια σταθερή πραγματικότητα που θα καθορίσει τις πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα και την Ευρωπαϊκή Ένωση την επόμενη δεκαετία. Η συζήτηση δεν μπορεί να περιορίζεται πλέον στο τεχνητό δίπολο «ασφάλεια» ή «ανθρωπισμός». Χρειάζεται μια ρεαλιστική, ισορροπημένη και μακροπρόθεσμη στρατηγική.
Η σημερινή εικόνα στην Ελλάδα
Η Ελλάδα εξακολουθεί να βρίσκεται στην πρώτη γραμμή των μεταναστευτικών ροών. Παρά τη μείωση σε ορισμένες περιόδους, οι αφίξεις από τη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή συνεχίζονται, με την Κρήτη και τα νησιά του Αιγαίου να δέχονται ιδιαίτερη πίεση.
Από 1/1/2025 έως 14/12/2025 καταγράφηκαν 43.954 παράνομες είσοδοι (37.999 θαλάσσιες και 5.955 χερσαίες), ενώ στο σύνολο της ΕΕ, την περίοδο από 1/1/2025 έως 30/11/2025, οι παράνομες είσοδοι ανήλθαν σε 143.051.
Η αντίδραση της ελληνικής κυβέρνησης απέναντι στο φαινόμενο αυτό επικεντρώνεται στην αυστηροποίηση των διαδικασιών εξέτασης αιτήσεων ασύλου και τα κλειστά κέντρα κράτησης. Το κρίσιμο ερώτημα, ωστόσο, παραμένει: παράγει αυτή η πολιτική ουσιαστικά αποτελέσματα ή απλώς μεταθέτει το πρόβλημα;
Η διαδικασία ασύλου: Γραφειοκρατία και αβεβαιότητα
Η διαδικασία ασύλου στην Ελλάδα είναι τυπικά οργανωμένη: αίτηση, συνέντευξη, απόφαση, προσφυγή. Στην πράξη, όμως, χαρακτηρίζεται από καθυστερήσεις και διοικητική αστάθεια. Χιλιάδες αιτούντες παραμένουν για μεγάλα χρονικά διαστήματα σε καθεστώς αβεβαιότητας, χωρίς σαφή δικαιώματα και χωρίς δυνατότητα ένταξης.
Οι συνεχείς τροποποιήσεις της νομοθεσίας – Ν. 4636/2019, Ν. 4825/2021, Ν. 4939/2022, Ν. 5226/2025 – αντί να δημιουργήσουν σταθερότητα, ενίσχυσαν την ανασφάλεια και την αβεβαιότητα των υπηρεσιών ασύλου, και ενίσχυσαν την αίσθηση ότι το άσυλο χρησιμοποιείται κυρίως ως εργαλείο αποτροπής. Βέβαια τα στατιστικά στοιχεία άλλα καταδεικνύουν. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι στις 19 και 20 Δεκεμβρίου 2025, στη Γαύδο και στην Κρήτη έφτασαν 785 μετανάστες. Οι ροές σταματούν μόνον όταν έχει άσχημο καιρό και πολλά μποφόρ.
Η κυβέρνηση προβάλλει την «επιτάχυνση» των διαδικασιών ως επιτυχία. Στην πραγματικότητα, όμως, το 71,6% των ατόμων που εισέρχονται παρανόμως στη χώρα, αναγνωρίζονται με το καθεστώς του πρόσφυγα τουλάχιστον σε πρώτο βαθμό.
Συνθήκες διαβίωσης στα κέντρα φιλοξενίας
Τα κέντρα φιλοξενίας, είτε ανοιχτά είτε κλειστά, εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα, όπως του υπερπληθυσμού (εκατοντάδες άνθρωποι στοιβάζονται ακόμη σε χώρους που δεν επαρκούν, μολονότι υπήρξαν κάποιες πρωτοβουλίες για την αύξηση της χωρητικότητας ορισμένων δομών), των υγειονομικών ελλείψεων (παρότι η εφαρμογή του Προγράμματος Ιπποκράτης Ι, που υλοποιεί ο ΔΟΜ, έχει βελτιώσει αρκετά την κατάσταση στις δομές), της ασφάλειας (συχνά καταγράφονται εντάσεις, βία και περιστατικά εκμετάλλευσης, με έντονες διαμαρτυρίες των συνδικαλιστικών αστυνομικών σωματείων), και της προσωρινότητας που γίνεται μόνιμη (οι δομές σχεδιάστηκαν για βραχυπρόθεσμη φιλοξενία, αλλά πολλοί παραμένουν εκεί σε μακροχρόνια βάση).
Επιστροφές: Ρητορική χωρίς αντίκρισμα
Η κυβέρνηση διακηρύσσει ότι οι επιστροφές μεταναστών είναι προτεραιότητα. Στην πράξη, όμως, οι επιστροφές είναι ελάχιστες. Οι συμφωνίες επανεισδοχής με τρίτες χώρες δεν εφαρμόζονται, οι διαδικασίες είναι χρονοβόρες και οι άνθρωποι παραμένουν εγκλωβισμένοι στην Ελλάδα. Το αποτέλεσμα είναι ένα καθεστώς «παρανομίας» που δεν εξυπηρετεί ούτε την κοινωνία ούτε τους ίδιους τους μετανάστες. Η αυστηρή ρητορική δεν συνοδεύεται από αποτελεσματική πολιτική. Έτσι, η κυβέρνηση καταλήγει να δημιουργεί περισσότερη αβεβαιότητα αντί για λύσεις. Επί παραδείγματι το 2024 εισήλθαν παράνομα στη χώρα περί τους 60.000 μετανάστες και επεστράφησαν 5.865 (αναγκαστικές, εθελούσιες, οικειοθελείς- 65% από Αλβανία, 7,6% από Γεωργία, 8,3% από Πακιστάν και 1% από Μπαγκλαντές), αριθμός μειωμένος κατά 7% σε σχέση με το 2023.
Η ΚΥΑ για τις «ασφαλείς τρίτες χώρες»
Με την Κοινή Υπουργική Απόφαση που ορίζει την Τουρκία και άλλες χώρες ως «ασφαλείς τρίτες χώρες», οι αιτήσεις ασύλου πολλών ανθρώπων δεν εξετάζονται καν επί της ουσίας. Αυτό σημαίνει ότι οι αιτούντες άσυλο παραμένουν στην Ελλάδα χωρίς καθεστώς προστασίας, θεωρούνται «παράνομοι» και δεν έχουν πρόσβαση στην υγεία, τη νόμιμη εργασία, την εκπαίδευση, κλπ. Η πρακτική αυτή τους οδηγεί σε μια γκρίζα ζώνη όπου χιλιάδες ζουν χωρίς προοπτική, δημιουργώντας μια «παράλληλη κοινωνία», ως μια άλλη «Μανωλάδα», ευάλωτοι και επιρρεπείς στην περιθωριοποίηση, την παραβατικότητα ή και την ριζοσπαστικοποίηση. Αντί να μειώσει την πίεση, η ΚΥΑ δημιουργεί ένα νέο πρόβλημα: ανθρώπους εγκλωβισμένους σε νομικό κενό και στην παρανομία.
Ελληνική Κυβέρνηση: Μια αδιέξοδη πολιτική στο μεταναστευτικό
Η κυβέρνηση επιλέγει να επενδύσει σε φράχτες, σε κλειστά κέντρα και σε νομικές κατασκευές όπως οι «ασφαλείς τρίτες χώρες». Όμως οι επιστροφές δεν γίνονται, οι αιτήσεις δεν εξετάζονται σύμφωνα με το διεθνές Δίκαιο και τις Ευρωπαϊκές υποχρεώσεις της Χώρας μας, οι μετανάστες παραμένουν εγκλωβισμένοι και η κοινωνία φορτώνεται με περισσότερη αβεβαιότητα και φόβο. Πρόκειται για μια πολιτική που είναι σκληρή στη ρητορική αλλά αδύναμη στην πράξη, μη εφαρμόσιμη. Η Ελλάδα παραμένει σε μόνιμη κρίση, χωρίς στρατηγικό σχέδιο που να συνδυάζει ασφάλεια και εφαρμογή των διεθνών/ ευρωπαϊκών υποχρεώσεων.
Η κριτική στους χειρισμούς της κυβέρνησης εστιάζει στο ότι το μεταναστευτικό αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα προς περιορισμό και όχι ως πραγματικότητα που απαιτεί δίκαιη και ανθρωπιστική διαχείριση. Η έλλειψη σταθερού σχεδίου, η υπερβολική έμφαση στην ασφάλεια και η αδυναμία να εξασφαλιστεί ευρωπαϊκή αλληλεγγύη έχουν αφήσει την Ελλάδα σε μια μόνιμη κατάσταση κρίσης.
Το μεταναστευτικό αναδεικνύεται σήμερα σε κεντρικό πεδίο αντιπαράθεσης για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Δεν πρόκειται απλώς για μια εσωτερική κοινωνική πρόκληση, αλλά για ζήτημα που φορτίζεται από τις διεθνείς πιέσεις και ειδικά από τη νέα στρατηγική ασφάλειας που προβάλλει η κυβέρνηση Τραμπ. Το μανιφέστο της Ουάσιγκτον, με τις δραματικές προβλέψεις περί απώλειας της ευρωπαϊκής ταυτότητας, λειτουργεί σαν καταλύτης: αναγκάζει την ΕΕ να επανατοποθετήσει τη μετανάστευση όχι μόνο ως θέμα κοινωνικής συνοχής, αλλά ως κρίσιμο παράγοντα για την ασφάλεια και τη γεωπολιτική της θέση.
Ευρωπαϊκή Ένωση: Πολιτική χωρίς στρατηγική
Η ΕΕ έχει εγκρίνει και θα εφαρμόσει τον Ιούνιο του 2026, το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο. Ωστόσο, η εφαρμογή του δείχνει ότι η Ευρώπη παραμένει διχασμένη. Οι χώρες πρώτης γραμμής σηκώνουν δυσανάλογο βάρος, ενώ οι χώρες του Βορρά εστιάζουν σχεδόν αποκλειστικά στις επιστροφές.
Η Ευρώπη κινδυνεύει να εγκλωβιστεί σε μια πολιτική χωρίς στρατηγική: μέτρα αποτροπής που μετακινούν τις ροές αντί να τις μειώνουν, συμφωνίες με τρίτες χώρες που δεν έχουν διάρκεια, και μια αδυναμία να συνδυαστεί η ασφάλεια με την κοινωνική σταθερότητα.
Μετανάστευση χωρίς φόβο: Το στοίχημα της στρατηγικής διαχείρισης
Το μεταναστευτικό είναι το μεγάλο στοίχημα της επόμενης δεκαετίας. Δεν θα κριθεί μόνο στα σύνορα. Θα κριθεί στις κοινωνίες μας, στις αξίες μας, στην ποιότητα της δημοκρατίας μας.
Η Ελλάδα και η Ευρώπη πρέπει να ξεπεράσουν την πολιτική φόβου και την ασφάλεια χωρίς ανθρωπισμό. Χρειάζονται μια στρατηγική ισορροπίας: ασφάλεια με κανόνες, ένταξη με σαφήνεια, σταθερή συνεργασία με τρίτες χώρες. Μόνο έτσι το μεταναστευτικό θα πάψει να είναι κρίση και θα γίνει διαχειρίσιμη πραγματικότητα.
Οι νόμιμες οδοί μετανάστευσης αποτελούν πλέον αναπόσπαστο τμήμα μιας σύγχρονης και λειτουργικής μεταναστευτικής πολιτικής, ιδιαίτερα σε μια περίοδο όπου η ελληνική οικονομία αντιμετωπίζει σημαντικές ελλείψεις σε ανθρώπινο δυναμικό. Τα διαθέσιμα στοιχεία σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, και άλλων Ευρωπαϊκών Οργανισμών, δείχνουν ότι στην Ελλάδα παραμένουν κενές περίπου 200.000 θέσεις εργασίας, με 48.813 από αυτές να αφορούν τη βιομηχανία και τις υπηρεσίες. Παράλληλα, ο πρωτογενής τομέας εμφανίζει ελλείψεις που προσεγγίζουν τις 120.000 θέσεις, επηρεάζοντας άμεσα την αγροτική παραγωγή και την εφοδιαστική αλυσίδα.
Σε αυτό το περιβάλλον, η θεσμοθέτηση οργανωμένων διαύλων εισόδου εργαζομένων από τρίτες χώρες δεν αποτελεί μόνο εργαλείο κάλυψης αναγκών, αλλά και μηχανισμό ενίσχυσης της οικονομικής σταθερότητας. Οι νόμιμες οδοί επιτρέπουν την ευθυγράμμιση της προσφοράς εργασίας με τις πραγματικές ανάγκες της αγοράς, μειώνουν την άτυπη απασχόληση και ενισχύουν τη διαφάνεια στις εργασιακές σχέσεις.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτούν οι διμερείς συμφωνίες κινητικότητας που περιλαμβάνουν ρήτρες επανεισδοχής. Μέσω αυτών, η νόμιμη μετανάστευση συνδέεται άμεσα με την αποτελεσματική επιστροφή όσων δεν δικαιούνται παραμονή, δημιουργώντας ένα πλαίσιο αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ των κρατών. Η ύπαρξη τέτοιων ρητρών λειτουργεί αποτρεπτικά για τα δίκτυα διακίνησης μεταναστών, καθώς μειώνει τη ζήτηση για παράτυπες διαδρομές και ενισχύει την προτίμηση των ενδιαφερομένων για ασφαλείς, θεσμοθετημένες διαδικασίες.
Με αυτόν τον τρόπο, οι νόμιμες οδοί μετανάστευσης δεν περιορίζονται στη διαχείριση της αγοράς εργασίας· αποτελούν ταυτόχρονα εργαλείο καταπολέμησης της παράτυπης μετανάστευσης, ενισχύοντας την κρατική ικανότητα ελέγχου των ροών και υπονομεύοντας τα οικονομικά κίνητρα των κυκλωμάτων διακίνησης. Οι πολιτικές αυτές συνθέτουν μια ολοκληρωμένη στρατηγική για μια πιο ανθεκτική και ανταγωνιστική ελληνική οικονομία και συμβάλουν στη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα του ασφαλιστικού συστήματος.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση, με πληθυσμό 450 εκατομμυρίων περίπου, περιλαμβάνει 44,7 εκατομμύρια νόμιμους μετανάστες γεννημένους εκτός ΕΕ, ποσοστό 9,9%, ενώ στην Ελλάδα το αντίστοιχο ποσοστό ανέρχεται σε 7,1%. Τα μεγέθη αυτά επιβεβαιώνουν ότι η μετανάστευση αποτελεί σταθερό και διαχειρίσιμο φαινόμενο, χωρίς ενδείξεις δημογραφικής ή θεσμικής απειλής.
Δεδομένου ότι η μετανάστευση δεν πρόκειται να ανακοπεί όσο παραμένουν ενεργά τα αίτια που τη δημιουργούν — γεωπολιτικές κρίσεις, οικονομικές ανισότητες, κλιματικές πιέσεις — η ΕΕ χρειάζεται συνεκτική εξωτερική στρατηγική.
Κεντρικές προτεραιότητες πολιτικής περιλαμβάνουν:
- στοχευμένες παρεμβάσεις στις χώρες καταγωγής και διέλευσης,
- ενισχυμένη συνεργασία με τον ΟΗΕ,
- ανάπτυξη νόμιμων οδών κινητικότητας,
- ευθυγράμμιση του δημόσιου λόγου με τα εμπειρικά δεδομένα, ώστε να αποφεύγεται η στρεβλή αποτύπωση των πραγματικών μεγεθών
Το συμπέρασμα είναι σαφές: η μετανάστευση δεν αντιμετωπίζεται με φόβο, αλλά με στρατηγική διαχείριση. Οι αντιλήψεις που τη μετατρέπουν σε απειλή δεν εδράζονται σε πραγματικά δεδομένα. Γι’ αυτό και η δημόσια συζήτηση οφείλει να βασίζεται σε τεκμηριωμένες πληροφορίες και όχι σε αβάσιμες υποθέσεις, διαφορετικά το μεταναστευτικό θα συνεχίσει να τροφοδοτεί την ανασφάλεια και να ενισχύει την άνοδο της Άκρας Δεξιάς.
