Το 2025 σημαδεύτηκε από σημαντικές εξελίξεις στην ενεργειακή και κλιματική πολιτική σε Ελλάδα, Ευρώπη και διεθνώς. Η επιθετική έναρξη της νέας θητείας του Ντ. Τραμπ στις Η.Π.Α. επηρέασε άμεσα την πολιτική της Ε.Ε. και της Ελλάδας. Παράλληλα, λόγω και των συντηρητικών και ακροδεξιών πολιτικών δυνάμεων εντός της Ε.Ε., σημειώθηκε σοβαρή οπισθοχώρηση των πολιτικών της πράσινης μετάβασης. Κρίσιμοι τομείς όπως η ενεργειακή μετάβαση των μεγάλων επιχειρήσεων, η βιομηχανική γεωργία και η χρήση χημικών ουσιών που επηρεάζουν την υγεία επλήγησαν, ενώ μειώθηκαν και οι ενδιάμεσοι στόχοι (έως το 2040) για τη μείωση των εκπομπών Αερίων του Θερμοκηπίου. Στη διάσκεψη για το κλίμα στο Μπελέμ της Βραζιλίας, η Ε.Ε. για πρώτη φορά δεν είχε ενεργητικό και προοδευτικό ρόλο.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Ελλάδα κινείται καιροσκοπικά, χωρίς σαφή εθνική στρατηγική, ακολουθώντας τάσεις και συμφέροντα τρίτων. Χαρακτηριστικές είναι οι συμφωνίες με την κυβέρνηση των ΗΠΑ για εισαγωγή ορυκτού αερίου και με τις Exxon Mobil και Chevron για έρευνα και εξόρυξη υδρογονανθράκων. Για το 2025 και το 2026 ξεχωρίζουμε τα ακόλουθα θέματα.
Ενέργεια και Κλίμα
Η χώρα έχει προχωρήσει σημαντικά μεν ατελώς δε ως προς την ανάπτυξη των Α.Π.Ε. και των σχετικών υποδομών. Αφ’ ενός το μερίδιο των Α.Π.Ε. στην Ελλάδα έχει (αν συνυπολογίσουμε και την υδροηλεκτρική ενέργεια) ξεπεράσει το 50% στην ηλεκτροπαραγωγή. Αφ’ ετέρου όμως υπάρχει μεγάλη υστέρηση στην ανάπτυξη των δικτύων και υποδομών αποθήκευσης με αποτέλεσμα να περικόπτονται μεγάλες ποσότητες ανανεώσιμης ενέργειας που παράγονται, ιδίως το καλοκαίρι. Γίνεται προσπάθεια να περιοριστεί, αλλά το πρόβλημα θα συνεχίσει να απασχολεί.
- Η απόφαση για παύση των εισαγωγών ρωσικού αερίου στην Ε.Ε. από το 2026 είναι μία φαινομενικά σημαντική εξέλιξη. Όχι αρκετά σημαντική για την κλιματική πολιτική όμως, αν πρόκειται απλώς να αντικατασταθεί το ρωσικό αέριο με αμερικανικό.
- Tα σχέδια για νέες μονάδες εισαγωγής αερίου έχουν ήδη συναντήσει κοινωνικές και πολιτικές αντιδράσεις. Αναμένουμε -και ελπίζουμε- αυτές να ισχυροποιηθούν, καθώς γίνονται αντιληπτές οι επιπτώσεις.
- Η συμβολή των ΑΠΕ έχει αυξήσει σημαντικά την ανθεκτικότητα του ενεργειακού συστήματος. Κατά τη διάρκεια του καύσωνα του Ιουλίου, όταν υπήρχε πολύ υψηλή ζήτηση ενέργειας, οι ΑΠΕ συνέβαλαν μέχρι και με 70% της παραγόμενης ενέργειας.
- Η συμβολή των ΑΠΕ στο ενεργειακό μείγμα της χώρας μας μειώνει σημαντικά την τελική τιμή κιλοβατώρας. Η τιμή του ρεύματος αυξάνεται τελικά λόγω της αύξησης του μεριδίου του ορυκτού αερίου στην ηλεκτροπαραγωγή και έτσι θα συνεχίσει να τροφοδοτεί τον πληθωρισμό.
- Το πρόβλημα της ενεργειακής φτώχειας, απόρροια και του υψηλού ενεργειακού κόστους, χρήζει ιδιαίτερης πολιτικής προσέγγισης. Μέχρι σήμερα περιοριζόμαστε σε “λύσεις” επιδοματικού χαρακτήρα που δε λύνουν το πρόβλημα αλλά το διαιωνίζουν. Η λύση σε αυτή την περίπτωση δεν είναι το επίδομα θέρμανσης, αλλά η ουσιαστική ενεργειακή θωράκιση των κτιρίων, προσφέροντας αξιοπρεπείς συνθήκες διαβίωσης, χαμηλούς λογαριασμούς ενέργειας, αποφυγή χρήσης ορυκτών καυσίμων.
- Μέχρι τώρα η διαδικασία της πράσινης μετάβασης αφορά κυρίως μεγάλες εταιρείες του ενεργειακού κλάδου. Με έντονη και ορατή την κοινωνική δυσπιστία, η διαδικασία οφείλει να διευρυνθεί συμπεριλαμβάνοντας κοινωνία και κοινωνικούς εταίρους. Δήμοι, περιφέρειες, επαγγελματικοί φορείς, συνεταιρισμοί, πρέπει να ενεργοποιηθούν.
- Ωστόσο, ο θεσμός των ενεργειακών κοινοτήτων, μια ευκαιρία για κοινωνική συμμετοχή, για μοίρασμα των ωφελειών της πράσινης μετάβασης σε πολίτες, δήμους αλλά και μικρομεσαίες επιχειρήσεις, είναι σε στασιμότητα, λόγω των πολιτικών επιλογών της κυβέρνησης (που ουσιαστικά επέστρεψαν περί τα 100 εκατομμύρια ευρώ που προορίζονταν για τη δημιουργία ενεργειακών κοινοτήτων από δήμους της χώρας).
- Κατά το 2024 η μέση παγκόσμια αύξηση της θερμοκρασίας έφτασε το όριο του 1,5 C, ενώ στην Ελλάδα η αύξηση είναι μεγαλύτερη από 2°C σε κάποιες περιοχές, με ποικίλες συνέπειες για τη φύση, τους ανθρώπους, την πρωτογενή παραγωγή και την οικονομία.
- Υπολογίζεται ότι οι καύσωνες του 2025 που αποδίδονται στην κλιματική κρίση, προκάλεσαν 808 επιπλέον θανάτους στην Ελλάδα. Για το 2026 δεν μπορεί κανείς να ισχυριστεί ότι “δεν ήξερε”. Χρειαζόμαστε περισσότερη πρόληψη, σχέδια ανθεκτικότητας για τις πόλεις μας, δημιουργία χώρων πρασίνου, μαζικές ενεργειακές αναβαθμίσεις κτιρίων, ενημέρωση ΟΤΑ και πολιτών πολύ πέρα από τα μηνύματα του 112.
- Ο πλανήτης συνέχισε να βιώνει την κλιματική κρίση με ακραία καιρικά φαινόμενα και τις συνεπακόλουθες καταστροφές να επηρεάζουν πολλά μέρη του κόσμου εντός του 2025. Η Ελλάδα -όπως και πολλές άλλες χώρες της λεκάνης της Μεσογείου- για άλλο ένα καλοκαίρι βίωσε μεγάλες καταστροφές από πυρκαγιές, πολλές εκ των οποίων σε μέρη τα οποία είχαν καεί και στο παρελθόν (π.χ. Κύθηρα, Ζάκυνθος, περιοχές της Αττικής). Δεν έχουμε δει ακόμα κάποια ουσιαστική αλλαγή στην προσέγγιση για την πρόληψη.
- Η λειψυδρία είναι ένα πρόβλημα που «έχει έρθει για να μείνει». Θα απασχολήσει ξανά περιοχές της χώρας και απαιτείται χάραξη σοβαρής στρατηγικής, για να αντιμετωπιστεί, αρχικώς βραχυπρόθεσμα και έπειτα σε βάθος χρόνου. Η γεωργία είναι ο πλέον ευπαθής στη λειψυδρία οικονομικός κλάδος και χρήζει ιδιαίτερης προσοχής.
Η επιστήμη είναι σαφής: απαιτείται πλήρης απανθρακοποίηση της οικονομίας και προστασία της βιοποικιλότητας, αλλιώς ο πλανήτης εισέρχεται σε ζώνη υψηλού κινδύνου. Το οικονομικό κόστος της κλιματικής αλλαγής είναι ήδη υψηλό και αυξάνεται. Δεν υπάρχει περιθώριο για νέες γεωτρήσεις πετρελαίου ή αερίου αν θέλουμε να παραμείνουμε κάτω από το όριο των 1,5°C. Επομένως, οι εξαγγελίες για μετατροπή της χώρας σε ενεργειακό κόμβο και για εξορύξεις από Exxon, Chevron και HelleniQ Energy επιδεινώνουν το πρόβλημα. Αντίθετα, η εξοικονόμηση και η αποθήκευση ενέργειας μπορούν να εξορθολογήσουν το ενεργειακό σύστημα, να ωφελήσουν τους πολίτες και να δώσουν χρόνο για σχέδια προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή σε πόλεις και ύπαιθρο. Γνωρίζουμε αρκετά ως κοινωνία, για να αναλάβουμε αποφασιστική θετική δράση.
