Η 12η Φεβρουαρίου 1945 καταγράφεται στις σελίδες της νεότερης ελληνικής ιστορίας ως η ημερομηνία υπογραφής της Συμφωνίας της Βάρκιζας, μιας πράξης που φιλοδόξησε να κλείσει τις πληγές των «Δεκεμβριανών». Οι συγκρούσεις του 1944 στην Αθήνα είχαν αναδείξει ένα βαθύ ρήγμα ανάμεσα στην πρώτη μετακατοχική κυβέρνηση του Γεωργίου Παπανδρέου, η οποία στηριζόταν στη βρετανική ισχύ, και τις δυνάμεις του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, που αντλούσαν τη δύναμή τους από την κυρίαρχη παρουσία τους στην Αντίσταση. Η ανακωχή που προηγήθηκε τον Ιανουάριο του 1945 επέβαλε στον ΕΛΑΣ την εκκένωση στρατηγικών κέντρων, προετοιμάζοντας το έδαφος για έναν συμβιβασμό που έμελλε να αποδειχθεί τραγικά εύθραυστος.
Το πολιτικό σκηνικό και οι πρωταγωνιστές της διαπραγμάτευσης
Οι συνομιλίες διεξήχθησαν στην έπαυλη του Πέτρου Κανελλόπουλου, με την κυβέρνηση του Νικολάου Πλαστήρα να εκπροσωπείται από τους υπουργούς Ιωάννη Σοφιανόπουλο, Περικλή Ράλλη και Ιωάννη Μακρόπουλο. Από την πλευρά της Αριστεράς, την αντιπροσωπεία συγκροτούσαν οι Γεώργιος Σιάντος, Δημήτριος Παρτσαλίδης και Ηλίας Τσιριμώκος. Το κείμενο που προέκυψε περιλάμβανε εννέα άρθρα, προβλέποντας τον πλήρη αφοπλισμό των αντιστασιακών ομάδων, την εκκαθάριση του κρατικού μηχανισμού από δοσιλογικά στοιχεία, τη χορήγηση αμνηστίας για πολιτικά αδικήματα και τη διενέργεια δημοψηφίσματος για το πολιτειακό ζήτημα.
Η στρατιωτική υποχώρηση και το ιδεολογικό ρήγμα
Παρά το γεγονός ότι η συμφωνία απέκτησε ισχύ νόμου, η εφαρμογή της συνάντησε σφοδρές αντιδράσεις στο εσωτερικό του ΕΑΜικού κινήματος. Ενώ ο ΕΛΑΣ παρέδωσε έναν εντυπωσιακό όγκο οπλισμού —συμπεριλαμβανομένων χιλιάδων τυφεκίων και εκατοντάδων πυροβόλων— ηγετικά στελέχη όπως ο Άρης Βελουχιώτης αρνήθηκαν να πειθαρχήσουν, θεωρώντας τον αφοπλισμό πράξη συνθηκολόγησης. Η στρατιωτική ήττα στην Αθήνα δεν είχε κάμψει τη δύναμη του ΕΑΜ στην επαρχία, δημιουργώντας ένα κενό ανάμεσα στη βάση που επιζητούσε τη συνέχιση του αγώνα και την ηγεσία που αναζητούσε μια ομαλή δημοκρατική μετάβαση.
Το διεθνές πλαίσιο και η σοβιετική στάση
Η στάση του ΚΚΕ επηρεάστηκε καθοριστικά από τις διεθνείς ισορροπίες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Οι διαβουλεύσεις με τον Γκεόργκι Ντιμιτρόφ και η έμμεση προτροπή της Μόσχας για «ευλυγισία» αντανακλούσαν την προτεραιότητα της Αντιχιτλερικής Συμμαχίας. Η Σοβιετική Ένωση, εστιάζοντας στην τελική συντριβή της Γερμανίας, δεν ευνοούσε μια γενικευμένη ένοπλη σύγκρουση στην Ελλάδα που θα μπορούσε να διαταράξει τις σχέσεις της με τη Μεγάλη Βρετανία. Αυτή η στρατηγική επιλογή οδήγησε την ηγεσία του ΚΚΕ στην υπογραφή μιας συμφωνίας που, αν και θεωρήθηκε μέσο πίεσης για καλύτερους όρους, τελικά απογύμνωσε το λαϊκό κίνημα από τα αμυντικά του μέσα.
Η λευκή τρομοκρατία
Η ελπίδα για πολιτική εξομάλυνση διαψεύστηκε σχεδόν αμέσως. Η ελληνική αστική τάξη και οι βρετανικές δυνάμεις αξιοποίησαν τον αφοπλισμό του ΕΛΑΣ για να εξαπολύσουν ένα κύμα διώξεων, το οποίο έμεινε γνωστό ως «Λευκή Τρομοκρατία». Οι αριθμοί είναι αποκαλυπτικοί: χιλιάδες δολοφονίες, δεκάδες χιλιάδες συλλήψεις και βασανισμοί αγωνιστών της Αντίστασης με την κατηγορία «κοινωνικών αδικημάτων». Η αμνηστία που προέβλεπε η Βάρκιζα αποδείχθηκε προσχηματική, καθώς ο κρατικός μηχανισμός χρησιμοποιήθηκε για τη συστηματική εξόντωση των πολιτικών αντιπάλων, καθιστώντας τη συμφωνία ανενεργή στην πράξη.
Από τη Βάρκιζα στον Εμφύλιο
Η Συμφωνία της Βάρκιζας δεν υπήρξε το τέλος των παθών, αλλά ο προθάλαμος της πιο αιματηρής σελίδας της σύγχρονης Ελλάδας, του Εμφυλίου Πολέμου. Η αποτυχία της να γεφυρώσει το ταξικό και πολιτικό χάσμα απέδειξε ότι οι αντιτιθέμενες επιδιώξεις για την εξουσία δύσκολα συμβιβάζονται σε περιόδους οξείας κρίσης. Η μετέπειτα συγκρότηση του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας υπήρξε η αναπόφευκτη απάντηση στην τρομοκρατία που ακολούθησε τον αφοπλισμό. Σήμερα η μελέτη αυτής της περιόδου αναδεικνύει ότι οι κοινωνικές κατακτήσεις και η λαϊκή κυριαρχία δεν μπορούν να διασφαλιστούν μέσα από συμφωνίες που αγνοούν τους πραγματικούς συσχετισμούς δύναμης και τις ταξικές αντιθέσεις.
Διαβάστε επίσης:
Η ημέρα που το PCI πέρασε στην ιστορία
Άμα ζήσω θα τους γ…: Σαν σήμερα γεννήθηκε ο πιο αθυρόστομος της επανάστασης, Γεώργιος Καραϊσκάκης
